سه شنبه, 06 تیر 1396

درباره دانشنامه

علم انساب
انساب جمع نسب، واژه عربي و به معاني اصل، نژاد، گوهر، خويشاوندي، قرابت، زن، همسر، خاندان وتبار آمده است.1
علم انساب (Genealogy) يا تبار شناسي، فن شناخت اشخاص از طريق پدران در يک قوم يا گروه اجتماعي است. در گذشته اين علم جزء تاريخ به حساب مي آمد، ولي امروزه بيشتر از شاخه هاي مردم شناسي و قوم شناسي محسوب مي گردد.2
براي پيدايش علم نسب نمي توان تاريخ دقيقي ارائه داد؛ زيرا شناخت اجداد و نياکان نياز همه انسان ها در اعصار مختلف بوده است. اهل کتاب به ضبط و ثبت انساب خويش اهميت ويژه اي مي دادند. مثلاً مسيحيان بغداد شجره نامه اي داشتند که انساب خاندان هاي نصراني در آن ثبت شده بود3 ، ملت چين بيش از همه ملت ها در حفظ نسب خود مي کوشيد. تا جايي که هر چيني نام پدران و اجداد خود را بر روي بدن خويش مي نوشت.4 اعراب نيز اهتمام فراواني به حفظ انساب خود داشته اند وهر قبيله از آنان نسب خود را به عدنان، قحطان، اسماعيل و يا به حضرت آدم (ع) مي رساند.
ولي مي توان گفت که هيچ قوم و ملتي به اندازه اعراب، در حفظ و نگهداري انساب خويش کوشش نکرده است. اکثر کتاب هاي نوشته شده در اين فن از آن اعراب مي باشد. اما در اسلام، نسب شناسي براي شناخت و آشنايي قبايل با يکديگر است، نه افتخار که در جاهليت مرسوم بود.
در قرآن کريم آيات چندي وجود دارد. که مسلمان را به حفظ نسب و منع از قطع پيوند خانودگي سفارش مي کند:
1- اِنَّ اللَّهَ اصْطَفيٰ آدَمَ وَنُوحًا وَ آلَ اِبْراهيمَ وَ آلَ عِمْرَانَ عَلَي الْعَالَمينَ ذُرِّيةً بَعْضُهَا مِنْ بَعْضٍ. (آل عمران / 34)
به راستي كه خداوند آدم و نوح و خاندان ابراهيم و خاندان عمران را بر مردمان (زمان خودشان ) برگزيد. ذريه اي که بعضي از آن ها از بعضي ديگرند.
2- يا ايهَا النَّاسُ اتَّقُوا رَبَّكُمُ الَّذي خَلَقَكُمْ مِنْ نَفْسٍ وَاحِدَةٍ وَخَلَقَ مِنْهَا زَوْجَهَا وَبَثَّ مِنْهُمَا رِجَالاً كَثيرًا وَنِسَاءً، وَاتَّقُوااللَّهَ الَّذي تَسَاءَلُونَ بِهِ وَالْاَرْحَامَ. (النساء/1)
اي مردم، از (عذاب) پروردگارتان بپرهيزيد، آن که شما را از نفس واحد (آدم) آفريد و جفت او را از او بيافريد و از آن دو مردان بسيار و زنان بسيار بپراکند. و بترسد از خدايي که (داد و زنهار از يکديگر به نام) وي مي خواهيد. و بترسيد از بريدن پيوند با (خويشاوندان).
3 - وَ اللَّهُ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَ نْفُسِكُمْ اَزْوَاجًا وَ جَعَلَ لَكُمْ مِنْ اَزْوَاجِكُمْ بَنينَ وَ حَفَدَةً وَرَزَقَكُمْ مِنَ الطَّيبَاتِ. (النحل / 72)
و خداوند براي شما همسراني از (جنس) خودتان قرار داد. و از جفت هاي شما، پسران و نوادگان براي شما قرارداد و از طيبات شما را روزي داد.
4 - قُلْ لإ اَسَْـلُكُمْ عَلَيهِ اَجْرًا اِلاَّ الْمَوَدَّةَ فِي الْقُرْبي.(الشوري /23)
بگو من پاداشي بر آن (چه کرده ام ) از شما نمي خواهم، مگر دوستي درباره خويشاوندان.

درباره فضيلت شناختن انساب روايات فراواني وجود دارد:
الف – قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): إعرِفُوا أنْسابَكُم تَصِلُوا أرْحامَكُمْ، فاِنَّهُ لا قُرْبَ بِالرَّحِم إذا قَطَعَتْ وَاِنْ كانَتْ قَريبةً وَلا بُعْدَ بِها إذا وَصَلَتْ وَاِنْ كانَتْ بَعيدَةً.5
رسول خدا (ص) فرمود: نسب هاي اقوامتان را بشناسيد تا اينکه نسبت به وظيفه صله رحم آشنا شويد چرا که اگر کسي از خاندان تان از لحاظ نسبي نزديک باشد و شما با او قطع رابطه کرديد، وي از نزديکان شما محسوب نمي شود؛ همان طور که اگر کسي از اقوام تان از شما دور باشد و شما به او صله رحم داشته ايد وي دور محسوب نمي شود.
ب – قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): تَعَلَّمُوا مِنْ أنْسابِكُمْ ما تَصِلُونَ بِهِ أرْحامَكُمْ، فَاِنَّ صِلَةَ الرَّحِم مِنْجاةٌ في الاهْلِ، مِنْسأَةٌ في الاجَلِ، مِثْراةٌ في المالِ.6
رسول خدا (ص) مي¬فرمايد: انساب خودتان را ياد بگيريد تا اينکه به وظيفه صله رحم خويش آشنا شويد. همانا رابطه خويشاوندي سبب نجات خانواده و وسيله تاخير اجل و نيز سبب افزايش مال و ثروت است.
ت – قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): تَعَلَّمُوا أَنْسابِكُمْ، تَصِلُوا (لِتَصِلُوا) أرْحامَكُم.7
رسول خدا (ص) مي فرمايد : انساب خودتان را بشناسيد تا اينکه صله رحم كنيد.
ث – قالَ رَسولُ اللَّهِ (ص): تَعَلَّمُوا مِنْ الاَنْسابِ ما تَصِلُونَ بِهِ أَرْحامَكُم.8
رسول خدا(ص) فرمود: علم انساب را تا آن اندازه اي ياد بگيريد که صله رحم كنيد.
آگاهي به نسب پيغمبر اسلام (ص)؛ آشنايي به موضوع امامت و خلافت اسلامي؛ شناخت پدران و مادران و نياکان خويش؛ اعتبار داشتن نسب در شناخت کفو زن براي ازدواج؛ مراعات انساب در کفو بودن مرد براي زن؛ شناخت امهات مؤمنان؛ شناخت و معرفت اسامي بزرگان صحابه و مهاجرين؛ شناخت کساني که از اهل بيت پيغمبر (ص) هستند؛ آگاهي به خاندان و وابستگان خود، از جمله فوايد متعدد دانش نسب شناسي است.9
در موضوع انساب کتاب هاي فراواني تأليف شد. آيت الله مرعشي نجفي، از نسب شناسان معاصر در کتاب کشف الارتياب، طبقات نسابين را برحسب قرن، همراه با آثارشان ذکر کرده است.10
انساب قريش از زبير بن بکار؛ انساب آل ابي طالب از طاهر بن يحيي علوي؛ اخبار الزمان از مسعودي؛ ديوان الانساب و مجمع الاسماء و الالقاب از ابراهيم طباطبا؛ المنتقلة الطالبية از ابراهيم طباطبا؛ لباب الانساب از ابوالحسن علي بيهقي؛ الشجرة المبارکة از امام فخر رازي؛ النفحة العنبرية از محمد کاظم يماني؛ سراج الانساب از اشرف الدين کيايي گيلاني؛ مناهل الضرب از جعفر اعرجي؛ از جمله کتاب هاي نوشته شده در باره انساب طالبيين است.

 ------------------------------------------

1. فرهنگ فارسي، ج4، ذيل «نسب»؛ جر، خلیل، فرهنگ عربي- فارسي، ج 2، ذيل «نسب».
2. دائرة المعارف تشيع، ج 2، ذيل «انساب».
3. ابن الطقطقی، محمد بن الطقطقی، الاصيلي، ص 30-31.
4. ابن طباطبا، ابو اسماعیل ابراهیم، مهاجران آل ابوطالب، ص 30 .

5. حاکم النيسابوری، محمد بن محمد، المستدرک ، ج4، ص161؛ البيهقی، احمد بن الحسین، السنن الکبري، ج 10، ص 157.
6. السمعانی، عبد الکریم، الانساب، ج 1، ص20.
7. ابن عنبه، احمد بن حسنی، عمدة الطالب، ص14؛ النيسابوری، الفضل بن شاذان، الايضاح، ص 175.
8. السمعانی، عبد الکریم، الانساب، ج 1، ص 28.
9. مرعشی، محمود، وقف ، ميراث جاويدان: س 13، ش52، ص33-34.
10. اين اثر در مقدمه جلد اول لباب الانساب به چاپ رسيد. رجوع شود به: بيهقی، ابی الحسن علی، تحقيق سيد مهدی رجائی، لباب الانساب و الاعقاب، مکتبه آيه الله العظمی المرعشی النجفی، قم،1410ق.